Rezerwat przyrody chroni tu kompleks przybrzeżnych jezior, bagien, łąk i wydm. To obszar, który dla ptactwa wodnego i błotnego jest jednocześnie stołówką i noclegownią. Ochrona objęła ten teren już w 1916 roku, a formalny rezerwat powstał w 1959. Przez lata krajobraz zmieniał się razem z gospodarką pastwiskową, bo wypas bydła utrzymywał niskie trawy, czyli siedlisko lęgowe ptaków siewkowatych. Po wprowadzeniu zakazu wypasu teren zarósł trzciną i część gatunków przeniosła się gdzie indziej.
- Dwa przymorskie jeziora: większe jezioro Ptasi Raj oraz mniejsze jezioro Karaś
- Szeroki pas szuwarów trzcinowych wokół obu zbiorników
- Nadmorskie łąki i młode lasy sosnowe
- Pas wydm oddzielający jezioro od Bałtyku
Ostoja ma rangę międzynarodową, bo leży na południowobałtyckim szlaku wędrówek ptaków. To sprawia, że bogactwo gatunków zmienia się tu z tygodnia na tydzień, a każda wizyta wygląda inaczej.
Ptasi Raj w Górkach Wschodnich - jak dojechać?
Rezerwat znajduje się w Górkach Wschodnich, w północno-zachodniej części Wyspy Sobieszewskiej. Na mapie Gdańska leży po wschodniej stronie miasta, za Martwą Wisłą. Dojazd komunikacją miejską zapewnia autobus linii 186, którego pętla leży na końcu ul. Nadwiślańskiej. Od pętli autobusowej do wejścia prowadzi około 400 metrów spaceru. Samochodem dotrzesz tu przez most na Martwej Wiśle, a przy wejściu do rezerwatu czeka parking na kilkadziesiąt aut.
- Autobusem: linia 186 do pętli w Górkach Wschodnich, potem 400 metrów pieszo
- Samochodem: przeprawa na Wyspę Sobieszewską, parking przy wejściu do rezerwatu
- Rowerem: nadmorskimi trasami rowerowymi wzdłuż wybrzeża
- Z centrum Gdańska: około 30-40 minut jazdy, zależnie od ruchu
Początek trasy oraz główna tablica informacyjna znajdują się tuż przy wejściu. W sezonie letnim warto przyjechać wcześnie rano, bo parking bywa zapełniony, a ptaki są najbardziej aktywne przed południem.
Wyspa Sobieszewska - co warto wiedzieć przed wyjazdem?
Wyspa Sobieszewska to część Gdańska oddzielona od reszty miasta Martwą Wisłą i Wisłą Śmiałą. Wisła przerwała mierzeję w nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1840 roku i przebiła sobie nowe ujście do morza. Nazwę Wisła Śmiała nadał temu korytu Wincenty Pol, a od wschodu wyspę zamyka Przekop Wisły z końca XIX wieku. Dziś na wyspie działają dwa rezerwaty przyrody, jest tu ponad dziesięć kilometrów plaży i znacznie mniej zabudowy niż w innych dzielnicach nadmorskich.
- Dwa rezerwaty: Ptasi Raj i Mewia Łacha
- Szerokie, piaszczyste plaże z wejściami numerowanymi
- Cisza i ograniczona zabudowa
- Brak gastronomii na terenie rezerwatów
Na wyspę wybierz się z zapasem czasu, bo przeprawa potrafi wydłużyć podróż. Jedzenie i wodę zabierz ze sobą, ponieważ w samym rezerwacie nie kupisz niczego.
Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna: trasa i czas przejścia
Długość całej ścieżki wynosi około 6 km, a jej przejście zajmuje od 3 do 5 godzin, jeśli zatrzymujesz się przy wieżach i tablicach. Trasa prowadzi przez las, wzdłuż brzegów jezior, przez szuwary i częściowo po plaży. Wzdłuż niej wyznaczono około dziesięciu przystanków z tablicami informacyjnymi o roślinach, ptakach i historii tego terenu. Przejście nie wymaga przygotowania kondycyjnego, choć nawierzchnia jest naturalna, miejscami piaszczysta.
- Nawierzchnia: leśna i piaszczysta, bez utwardzenia
- Oznakowanie: pomarańczowy symbol kaczki
- Tablice informacyjne: około dziesięciu wzdłuż trasy
- Wózki: przejdą tylko terenowe, z większymi kołami
Kamienna grobla między jeziorem a Wisłą Śmiałą jest zamknięta dla ruchu pieszego niemal na całej długości, zgodnie z decyzją Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Wejść można wyłącznie na jej początkowy fragment, więc nie planuj przejścia groblą jako skrótu.
Wieże obserwacyjne nad jeziorami Karaś i Ptasi Raj
Na trasie stoją dwie wieże obserwacyjne, obie oddalone od głównej ścieżki o kilkaset metrów. Pierwsza, mniejsza, znajduje się nad jeziorem Karaś, które z roku na rok wypłyca się i zarasta trzcinami. Druga, większa, stoi nad jeziorem Ptasi Raj i to z niej rozciąga się piękny widok na taflę wody, mierzeję i ujście rzeki. Na górną platformę prowadzą schody, więc nie wjedziesz tam ani wózkiem dziecięcym, ani inwalidzkim.
- Wieża nad jeziorem Karaś: bliżej wejścia, mniejsza
- Wieża nad jeziorem Ptasi Raj: dalej na trasie, z szerszą panoramą
- Obie z zadaszeniem i otworami obserwacyjnymi
- Dostęp wyłącznie schodami
Widok z wyższej wieży o świcie potrafi zaprzeć dech, zwłaszcza jesienią, gdy nad wodą zbierają się stada. Przy odrobinie szczęścia zobaczysz w jednym kadrze kilkaset ptaków naraz. Szczęście sprzyja tu jednak głównie tym, którzy przyjeżdżają wcześnie.
Ujście Wisły Śmiałej i brzeg Zatoki Gdańskiej
Ujście Wisły Śmiałej do Zatoki Gdańskiej to najbardziej charakterystyczny fragment rezerwatu. Woda, piasek i szuwary spotykają się tu na krótkim odcinku, tworząc warunki rzadkie w skali całego Trójmiasta. Ptaki wykorzystują okolice ujścia Wisły jako miejsce odpoczynku podczas przelotów, bo znajdują tam jednocześnie pokarm i osłonę. Z plaży widać mierzeję oddzielającą jezioro od otwartego morza. Historia tego miejsca zaczyna się od powodzi z 1840 roku, kiedy Wisła przebiła mierzeję i skróciła sobie drogę do morza. Nowe ujście zmieniło układ brzegu, a w kolejnych dekadach uformowało jeziora, łąki i wydmy, które dziś tworzą rezerwat.
Jakie gatunki ptaków można tu spotkać?
W rezerwacie odnotowano ponad 200 gatunków ptaków, a około 45 z nich gniazduje tu regularnie. Do najciekawszych gatunków lęgowych należą rybitwa białoczelna, sieweczka obrożna oraz sieweczka rzeczna, czyli ptaki gniazdujące wprost na piasku. W trzcinowiskach kryją się bąk, zielonka, wodnik i podróżniczek, których łatwiej usłyszeć niż zobaczyć. Trzcinowiska są też domem drobnych ptaków wróblowatych, takich jak trzcinniczek czy wąsatka.
- Gatunki lęgowe: rybitwa białoczelna, sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, bąk, zielonka, podróżniczek
- Ptactwo wodne: krzyżówka, cyraneczka, łyska, perkoz dwuczuby, kormoran, czapla siwa
- Ptaki drapieżne: bieliki, sokoły wędrowne, myszołowy i jastrzębie
- Ptaki wróblowate: trzcinniczek, wąsatka, potrzos
Podczas migracji i zimowania zaobserwować można różne gatunki kaczek, łabędzi oraz gęsi, wśród których pojawia się gęgawa. Do tego dochodzą stada mew i rybitw, które przyciągają drapieżniki polujące na słabsze osobniki. Ptaki siewkowate zatrzymują się tu w drodze na północ i z powrotem, dlatego wiosną i jesienią lista gatunków jest najdłuższa. W Polsce niewiele jest miejsc, gdzie na tak małym obszarze da się zobaczyć równie różne gatunki.
Kiedy jechać? Migracje, lęgi i zimowanie
Rezerwat można odwiedzać przez cały rok, ale największe wrażenie robią okresy migracji. Najlepszy czas na obserwacje to marzec, kwiecień i maj oraz październik i listopad, kiedy nad wybrzeżem przelatują tysiące ptaków. Latem obserwacje są spokojniejsze, za to możesz zobaczyć ptasie rodziny z młodymi. Zimą na jeziorach pojawiają się gatunki, które przylatują tu z północy.
- Wiosna: przyloty, śpiew i szaty godowe
- Lato: wychowywanie młodych, mniej ruchu na trasie
- Jesień: szczyt migracji i największe zgromadzenia
- Zima: gatunki zimujące i lepsza widoczność w szuwarach
Pora dnia ma tu większe znaczenie niż pora roku. Wczesny ranek i późne popołudnie dają najlepsze światło i największą aktywność ptaków, a w środku dnia na trasie bywa pusto nawet w sezonie.
Zasady w rezerwacie i wstęp
Wstęp do rezerwatu jest bezpłatny, podobnie jak korzystanie z wież i parkingu. Poruszać się wolno wyłącznie po wyznaczonej ścieżce, ponieważ każde zejście z trasy oznacza ryzyko zniszczenia lęgów. Psów i innych zwierząt domowych nie wolno tu wprowadzać, bo ptaki gniazdujące na ziemi reagują na nie jak na drapieżniki. Rowery zostaw przy wejściu, bo po ścieżce dydaktycznej można poruszać się tylko pieszo.
- Poruszaj się wyłącznie oznakowaną ścieżką
- Zachowaj ciszę, zwłaszcza w pobliżu wież
- Nie wprowadzaj psów na teren rezerwatu
- Zabierz ze sobą wszystkie odpady
- Nie wchodź na groblę poza dopuszczonym fragmentem
Zasady wyglądają surowo, ale mają prostą przyczynę: ptaki gniazdujące na piasku porzucają lęg po jednym spłoszeniu. Kilka minut nieuwagi potrafi przekreślić cały sezon lęgowy.
Jak się przygotować? Co warto zabrać
Warto zabrać ze sobą lornetkę, bo bez niej większość obserwacji sprowadzi się do rozpoznawania sylwetek na wodzie. Ubierz się warstwowo i w stonowanych kolorach, ponieważ jaskrawe barwy płoszą ptaki szybciej, niż się wydaje. Buty powinny być nieprzemakalne, bo trasa prowadzi przez teren podmokły i piaszczysty. Woda i przekąska też się przydadzą, ponieważ w rezerwacie nie ma żadnego punktu gastronomicznego.
- Lornetka, a jeśli fotografujesz, aparat z dłuższym obiektywem
- Nieprzemakalne buty i ubranie w stonowanych barwach
- Woda i prowiant na całą trasę
- Aplikacja do rozpoznawania ptaków po głosie
- Repelent na komary w sezonie letnim
Pogoda ma tu większe znaczenie niż w mieście, bo nad wodą wiatr odczuwa się dużo mocniej. Przy silnym wietrze ptaki chowają się w trzcinach, więc spokojny, pochmurny dzień bywa lepszy niż słoneczny.
Rezerwat Ptasi Raj a Mewia Łacha na Wyspie Sobieszewskiej
Na Wyspie Sobieszewskiej działają dwa rezerwaty i warto wiedzieć, czym się różnią. Ptasi Raj leży po zachodniej stronie, przy ujściu Wisły Śmiałej, i obejmuje przede wszystkim jeziora oraz siedliska ptaków wodno-błotnych. Mewia Łacha znajduje się po wschodniej stronie wyspy, przy Przekopie Wisły, i słynie z kolonii fok wylegujących się na piaszczystych łachach. Obie trasy da się połączyć w jeden dzień, choć wymaga to przejazdu przez całą wyspę.
- Ptasi Raj: jeziora, wieże obserwacyjne, ptaki wodne i błotne
- Mewia Łacha: foki, mewy i rybitwy przy ujściu Wisły
- Odległość między rezerwatami: kilkanaście minut jazdy
- Wspólna cecha: zakaz wprowadzania psów i schodzenia ze szlaku
Foki najlepiej obserwować z dystansu, przez lornetkę, bo podchodzenie do nich jest zabronione i niebezpieczne dla zwierząt. Ta sama zasada dotyczy ptaków w obu rezerwatach.
