Solanka to woda o dużej zawartości rozpuszczonych soli mineralnych, przede wszystkim chlorku sodu. Nazwą tą określa się zarówno naturalne wody słone wydobywane spod ziemi, jak i roztwory przygotowywane przez rozpuszczenie soli w wodzie.
Granicę między wodą słoną a solanką wyznaczają przepisy. Prawo geologiczne i górnicze uznaje za solankę wodę podziemną, w której zawartość rozpuszczonych składników mineralnych stałych wynosi co najmniej 35 gramów w litrze. W lecznictwie uzdrowiskowym pojęcia używa się szerzej i potocznie nazywa się tak również słabsze wody chlorkowo-sodowe, stosowane do kąpieli i inhalacji.
Słowo ma w polszczyźnie także inne znaczenia. Słownik języka polskiego PWN odnotowuje między innymi roztwór soli kuchennej używany w przemyśle i w kuchni, gęstą zupę znaną z kuchni rosyjskiej oraz roślinę o igiełkowatych liściach. W kontekście wypoczynku i zdrowia chodzi jednak o wodę mineralną, z której korzysta się w uzdrowiskach, tężniach i basenach.
Jakie są rodzaje solanek?
Solanki dzieli się według pochodzenia, składu i temperatury, a od tych cech zależy sposób ich wykorzystania.
-
solanka naturalna - woda podziemna wydobywana odwiertami lub wypływająca ze źródeł, zwykle w sąsiedztwie złóż soli,
-
solanka sztuczna - roztwór otrzymany przez rozpuszczenie soli w wodzie, o dowolnie dobranym stężeniu,
-
solanka lecznicza - woda, której właściwości zostały potwierdzone w trybie przewidzianym dla naturalnych surowców leczniczych,
-
solanka termalna - wydobywana z dużych głębokości, ciepła już w chwili wypływu,
-
solanka jodkowo-bromkowa - zawierająca oprócz chlorku sodu związki jodu i bromu, często spotykana w polskich uzdrowiskach.
Stężenie podaje się w procentach albo w gramach soli na litr. Solanki naturalne różnią się pod tym względem bardzo wyraźnie: od wód niewiele słonych po roztwory bliskie nasycenia, w których sól stanowi około jednej czwartej masy. Do zabiegów silnie stężoną solankę rozcieńcza się zwykłą wodą.
Gdzie w Polsce występuje solanka?
W Polsce solanki i słone wody lecznicze występują w wielu regionach, od wybrzeża po Karpaty, co wiąże się z rozległymi złożami soli kamiennej i budową geologiczną kraju.
Z wód tego rodzaju korzystają między innymi Ciechocinek i Inowrocław na Kujawach, Kołobrzeg, Kamień Pomorski i Połczyn-Zdrój na Pomorzu Zachodnim, Goczałkowice-Zdrój i Ustroń na Śląsku, Rabka-Zdrój w Małopolsce oraz Iwonicz-Zdrój na Podkarpaciu. W okolicach Bochni solankę wykorzystuje się do wytwarzania soli leczniczej.
Zasoby solanek, wód leczniczych i termalnych są w Polsce ewidencjonowane, a ich wydobycie wymaga koncesji, ponieważ zalicza się je do kopalin. O tym, czy dana woda może być stosowana w lecznictwie uzdrowiskowym, decydują badania jej składu oraz świadectwo potwierdzające właściwości lecznicze.
Do czego wykorzystuje się solankę?
Solankę wykorzystuje się w lecznictwie uzdrowiskowym i rekreacji, a także w produkcji soli, przetwórstwie żywności i technice.
-
kąpiele solankowe - w wannach i basenach, w wodzie rozcieńczonej do stężenia odpowiedniego dla zabiegu,
-
inhalacje - wdychanie rozpylonej solanki w postaci drobnej mgły,
-
tężnie - konstrukcje z drewna i gałązek tarniny, po których spływa solanka, nasycając powietrze w otoczeniu drobinami soli,
-
baseny solankowe - z wodą o podwyższonym zasoleniu, w której ciało unosi się łatwiej niż w wodzie słodkiej,
-
warzenie soli - odparowanie wody i uzyskanie soli spożywczej, zwanej warzoną,
-
przetwórstwo żywności - solenie serów, peklowanie mięsa, konserwowanie warzyw i ryb,
-
chłodnictwo - roztwór soli zamarza w temperaturze niższej niż woda, dlatego służy jako nośnik zimna,
-
zimowe utrzymanie dróg - zwilżanie soli drogowej albo bezpośrednie polewanie nawierzchni.
Zastosowania lecznicze należą do balneologii, czyli dziedziny zajmującej się wykorzystaniem naturalnych surowców leczniczych. Zabiegi w uzdrowiskach odbywają się na zlecenie lekarza, natomiast korzystanie z tężni czy basenu solankowego w obiekcie wypoczynkowym ma charakter rekreacyjny.
Czym solanka różni się od wody morskiej?
Solanka różni się od wody morskiej przede wszystkim stężeniem soli, które w jej przypadku jest zwykle wyższe, a niekiedy wielokrotnie wyższe.
Woda oceaniczna zawiera przeciętnie około 35 gramów soli w litrze, czyli mniej więcej tyle, ile wynosi dolna granica przyjęta dla solanek. Bałtyk jest morzem znacznie mniej słonym: jego średnie zasolenie to około siedmiu gramów na litr, a w Zatoce Gdańskiej wartości są zbliżone. Stężone solanki naturalne zawierają natomiast nawet kilkaset gramów soli w litrze.
Inny jest też skład. W wodzie morskiej proporcje poszczególnych soli są na całym świecie podobne, a solanki podziemne różnią się między sobą zawartością jodu, bromu, wapnia czy magnezu, zależnie od skał, z którymi stykały się przez tysiące lat. Z tego powodu każda solanka uzdrowiskowa ma własną charakterystykę, opisaną w wynikach badań.
Jak przebiega kąpiel solankowa?
Kąpiel solankowa polega na zanurzeniu ciała w ciepłej wodzie o podwyższonej zawartości soli, przez czas określony dla danego zabiegu lub regulaminem basenu.
W uzdrowiskach kąpiel odbywa się w wannie, w wodzie o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała, i trwa zwykle kilkanaście minut. Stężenie dobiera się do zaleceń lekarza. Po wyjściu z wody ciało osusza się delikatnie ręcznikiem, a zabieg kończy odpoczynek w pozycji leżącej.
W basenach solankowych obiektów rekreacyjnych zasolenie jest niższe, a pobyt mniej sformalizowany. Zasady pozostają jednak podobne:
-
prysznic przed wejściem i po wyjściu z basenu,
-
ograniczony czas kąpieli, podany w regulaminie,
-
unikanie zanurzania głowy i pocierania oczu, ponieważ słona woda je podrażnia,
-
przerwa na odpoczynek i uzupełnienie płynów.
Z kąpieli solankowych nie korzysta się przy otwartych ranach, ostrych stanach zapalnych skóry, infekcjach z gorączką ani niewyrównanych chorobach układu krążenia. Osoby z chorobami tarczycy powinny przed kąpielą w solance zawierającej jod zasięgnąć opinii lekarza, podobnie jak kobiety w ciąży.
Jaka jest historia wykorzystania solanki?
Historia wykorzystania solanki zaczyna się od pozyskiwania soli, która przez tysiąclecia była jednym z najcenniejszych towarów.
Zanim nauczono się wydobywać sól kamienną spod ziemi, uzyskiwano ją przez odparowywanie wody ze słonych źródeł. Na ziemiach polskich warzenie soli z solanki znane było już w neolicie, o czym świadczą znaleziska z okolic Wieliczki. W średniowieczu warzelnie działały przy źródłach solankowych w wielu miejscowościach, również na Pomorzu, a prawo do handlu solą należało do ważnych źródeł dochodu władców.
Lecznicze zastosowanie solanek rozwinęło się w XIX wieku wraz z modą na wyjazdy do wód. Powstawały wówczas zakłady kąpielowe i pijalnie, a przy warzelniach budowano tężnie, pierwotnie przeznaczone do zagęszczania solanki przed warzeniem. Szybko zauważono, że spacer w ich pobliżu przypomina pobyt nad morzem, i tężnie stały się częścią uzdrowiskowych parków.
W XX wieku wiedzę o wodach leczniczych uporządkowały badania balneologiczne oraz przepisy o uzdrowiskach. W ostatnich dekadach solanka trafiła także poza uzdrowiska: do hotelowych stref wellness, miejskich tężni i basenów rekreacyjnych.
Źródła
-
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze
-
Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych
-
Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, bilans zasobów złóż kopalin w Polsce, część dotycząca solanek, wód leczniczych i termalnych
-
Słownik języka polskiego PWN, hasło „solanka”
