Walor turystyczny - co to?
Walor turystyczny to cecha miejsca, obiektu lub zjawiska, która stanowi powód, dla którego ludzie decydują się je odwiedzić. W odróżnieniu od zagospodarowania turystycznego, które człowiek buduje, walory są zastane: wynikają z warunków przyrodniczych albo z dziedzictwa pozostawionego przez poprzednie pokolenia.
Pojęcie należy do podstawowych kategorii geografii turyzmu. Opisuje się nim wszystko, co nadaje danemu obszarowi zdolność przyciągania odwiedzających: od plaży i mikroklimatu, przez zabytki i muzea, po wydarzenia kulturalne i tradycje regionalne.
Kluczowa jest tu perspektywa odbiorcy. Ten sam element może być walorem dla jednej grupy, a pozostawać obojętny dla innej: falowanie i wiatr w Zatoce Puckiej stanowią walor dla osób uprawiających windsurfing, natomiast dla rodziny z małym dzieckiem atrakcyjniejsza będzie płytka, spokojna woda przy brzegu.
Jakie są rodzaje walorów turystycznych?
Klasyczny podział wyróżnia trzy grupy walorów, wyodrębnione według rodzaju potrzeby, którą zaspokajają.
-
walory wypoczynkowe - warunki sprzyjające regeneracji sił: plaże, lasy, jeziora, ukształtowanie terenu, klimat, cisza oraz czystość środowiska,
-
walory krajoznawcze - obiekty i zjawiska warte poznania, dzielone dalej na przyrodnicze, na przykład wydmy, rezerwaty i pomniki przyrody, oraz kulturowe, czyli zabytki, muzea, miejsca pamięci, tradycje i wydarzenia,
-
walory specjalistyczne - warunki umożliwiające uprawianie konkretnej formy aktywności: żeglarstwa, windsurfingu, wędkarstwa, nurkowania czy turystyki rowerowej.
W praktyce granice między tymi grupami się zacierają. Wybrzeże Zatoki Gdańskiej jest tego dobrym przykładem: ta sama linia brzegowa pełni funkcję wypoczynkową dla plażowiczów, krajoznawczą dla osób odwiedzających rezerwaty ptasie i specjalistyczną dla żeglarzy oraz osób uprawiających sporty wodne.
Osobno wyróżnia się niekiedy walory uzdrowiskowe, czyli naturalne surowce lecznicze i właściwości klimatu, na podstawie których miejscowość może uzyskać status uzdrowiska.
Jaka jest różnica między walorem a atrakcją turystyczną?
Główna różnica dotyczy tego, czy dany element został udostępniony odwiedzającym: walor to cecha sama w sobie, atrakcja to walor, który uczyniono dostępnym, opisanym i rozpoznawalnym.
Zabytkowy kościół w niedostępnej wsi, pozbawiony dojazdu, oznakowania i godzin otwarcia, pozostaje walorem krajoznawczym, ale nie jest atrakcją turystyczną. Ten sam obiekt po udostępnieniu, opisaniu i włączeniu w szlak tematyczny staje się atrakcją, czyli elementem realnie generującym ruch.
Na przekształcenie waloru w atrakcję składa się kilka warstw:
-
dostępność - dojazd, parking, oznakowanie i godziny otwarcia,
-
interpretacja - tablice, przewodnicy, ekspozycja i opowieść, która nadaje obiektowi sens,
-
zaplecze - punkty gastronomiczne, sanitariaty, miejsca odpoczynku,
-
promocja - obecność w przewodnikach, mapach i przekazach medialnych.
Warto zaznaczyć, że atrakcją turystyczną bywają również obiekty stworzone całkowicie od podstaw, bez wcześniejszego waloru: parki rozrywki, aquaparki czy centra nauki. Ich powodzenie zależy wyłącznie od jakości samej oferty, a nie od zastanych cech miejsca.
Jak ocenia się walory turystyczne?
Ocena walorów służy porównywaniu obszarów i planowaniu ich rozwoju, a prowadzi się ją zarówno metodami ilościowymi, jak i jakościowymi.
Najczęściej stosowana jest bonitacja punktowa, polegająca na przypisaniu punktów poszczególnym cechom obszaru, na przykład lesistości, długości linii brzegowej, liczbie zabytków czy dostępności komunikacyjnej, a następnie zsumowaniu wyników. Pozwala to porównać gminy lub regiony według wspólnej skali, choć wynik zawsze zależy od przyjętych kryteriów i wag.
Osobną grupę stanowią wskaźniki opisujące granice wykorzystania walorów:
-
chłonność turystyczna - liczba osób, które mogą przebywać na danym obszarze bez trwałego uszczerbku dla środowiska przyrodniczego,
-
pojemność turystyczna - liczba osób, którą obszar jest w stanie obsłużyć w ramach istniejącej infrastruktury,
-
wskaźniki natężenia ruchu - liczba turystów w przeliczeniu na mieszkańca lub na kilometr kwadratowy, używane między innymi do oceny obciążenia miejscowości.
Przekroczenie tych granic prowadzi do zjawiska nadmiernego ruchu turystycznego, w którym walory ulegają degradacji, a jakość pobytu spada. Nad polskim wybrzeżem widać to najwyraźniej w szczycie sezonu, gdy w niektórych miejscowościach liczba osób przebywających jednocześnie wielokrotnie przewyższa liczbę mieszkańców.
Jakie walory turystyczne ma Gdańsk i okolice?
Gdańsk należy do nielicznych miejsc w Polsce, w których wszystkie trzy grupy walorów występują na niewielkim obszarze i wzajemnie się uzupełniają.
-
walory wypoczynkowe - kilkanaście kilometrów piaszczystych plaż nad Zatoką Gdańską, nadmorski mikroklimat, pas lasów i parków bezpośrednio przy linii brzegowej oraz Trójmiejski Park Krajobrazowy na zapleczu miasta,
-
walory krajoznawcze przyrodnicze - rezerwaty ptasie Ptasi Raj i Mewia Łacha na Wyspie Sobieszewskiej, ujście Wisły, wydmy oraz bursztyn wyrzucany na brzeg po sztormach,
-
walory krajoznawcze kulturowe - Główne Miasto z Długim Targiem i Żurawiem, Bazylika Mariacka, katedra w Oliwie ze słynnymi organami, Westerplatte, Muzeum II Wojny Światowej i Europejskie Centrum Solidarności,
-
walory specjalistyczne - warunki do żeglarstwa i sportów wodnych w Zatoce Gdańskiej i Zatoce Puckiej, sieć tras rowerowych wzdłuż wybrzeża oraz akweny do wędkarstwa morskiego,
-
walory wydarzeniowe - Jarmark świętego Dominika, którego tradycja sięga 1260 roku i który należy dziś do największych imprez plenerowych w Europie, a poza sezonem jarmark bożonarodzeniowy,
-
walory niematerialne - tradycja kupiecka i hanzeatycka, historia Solidarności oraz sąsiedztwo kultury kaszubskiej.
Siłą tego układu jest komplementarność: pogoda nie sprzyja plażowaniu, ale zwiedzanie pozostaje możliwe przez cały rok, a jeden pobyt pozwala połączyć wypoczynek nad morzem z programem miejskim i wycieczkami w głąb regionu.
Jak chroni się walory turystyczne?
Ochrona walorów opiera się na przepisach o ochronie przyrody i zabytków oraz na narzędziach planistycznych, które regulują sposób korzystania z obszaru.
W warstwie przyrodniczej podstawą są formy ochrony: parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, pomniki przyrody oraz obszary sieci Natura 2000. Wprowadzają one ograniczenia w poruszaniu się i zabudowie, wyznaczają szlaki, po których wolno się przemieszczać, i chronią siedliska szczególnie wrażliwe, takie jak wydmy nadmorskie czy lęgowiska ptaków. W warstwie kulturowej działa system ochrony zabytków, obejmujący wpis do rejestru, nadzór konserwatorski i ochronę układów urbanistycznych.
Osobnym narzędziem jest planowanie przestrzenne, w którym określa się intensywność zabudowy i zasady zagospodarowania terenów nadmorskich, oraz zarządzanie ruchem: rozkładanie go w czasie przez rozwijanie oferty poza sezonem, kierowanie odwiedzających na mniej obciążone szlaki i ograniczanie dostępu w miejscach najbardziej wrażliwych.
Ostatnie lata przyniosły też wzrost znaczenia działań po stronie samych obiektów turystycznych: ograniczania zużycia wody i energii, gospodarowania odpadami oraz informowania gości o zasadach obowiązujących w rezerwatach. Zachowanie walorów jest bowiem warunkiem, bez którego cała pozostała infrastruktura traci sens.
Źródła
-
J. Warszyńska, A. Jackowski, „Podstawy geografii turyzmu", Państwowe Wydawnictwo Naukowe
-
T. Lijewski, B. Mikułowski, J. Wyrzykowski, „Geografia turystyki Polski", Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne
-
Z. Kruczek, „Atrakcje turystyczne. Fenomen, typologia, metody badań", Proksenia
-
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody
-
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
-
Pomorska Regionalna Organizacja Turystyczna, materiały o walorach i atrakcjach regionu
